शिलाद मुनि ब्रह्मचारी बनेका कारण वंशको अन्त्य भएको देखेर उनका पुर्खाले
उनलाई चिन्ता व्यक्त गरेका थिए भन्ने कथा पुराणमा छ । निरन्तर योग, तपस्या आदिमा व्यस्त रहने कारण शिलादले गृहस्थ
आश्रम ग्रहण गर्न चाहेनन्, त्यसैले सन्तान
प्राप्त गर्ने इच्छाले तपस्याद्वारा भगवान इन्द्रलाई प्रसन्न गरी जन्ममृत्युबाट
मुक्त हुने पुत्रको वरदान मागेका थिए । इन्द्रले यसमा आफ्नो असक्षमता प्रकट गरे र
भगवान शिवलाई प्रसन्न गर्न भने। तब शिलादले कठोर तपस्या गरेर शिवलाई प्रसन्न
तुल्याए र उहाँ जस्तै मृत्युहीन र दिव्य पुत्रको माग गरे।
भगवान शंकरले स्वयम् शिलादको पुत्रको रुपमा प्रकट हुने वरदान दिएका थिए । केही
समयपछि जमिन जोत्दा शिलादले एउटा बच्चा भेट्टाए । शिलादले उनको नाम नन्दी राखे । उनलाई हुर्कदै गरेको देखेर भगवान शंकरले मित्र र वरुण नामक दुई ऋषिलाई शिलादको
आश्रममा पठाउनुभयो, जसले नन्दीलाई
देखेर नन्दीको आयु छोटो हुने भविष्यवाणी गरे । यो कुरा नन्दीले थाहा
पाएपछि महादेवको आराधना गरेर मृत्युलाई जित्न वनमा गए । उनले जंगलमा शिवको ध्यान
गर्न थाले। भगवान शिव नन्दीको तपस्याबाट प्रसन्न भए र उनको दर्शन र आशीर्वाद दिनुभयो - 'वत्स नन्दी! तिमी मृत्युको भयबाट मुक्त,
अमर र अदुखी छौ। मेरो कृपाले
तिमीलाई जन्म र मृत्युको डर हुनेछैन।'
उमाको सहमतिमा भगवान शंकरले सबै गण, गणेश र वेदहरूको
अगाडि नन्दीलाई गणहरूको शासकको रूपमा अभिषेक गर्नुभयो। यसरी नन्दी नन्दीश्वर बने।
नन्दीको विवाह मरुतकी छोरी सुयशासँग भएको थियो । यो भगवान शंकरको वरदान हो कि जहाँ
नन्दी बस्छन, त्यहाँ उहाले पनि बास
गर्नुहुन्छ। त्यसयता हरेक शिव मन्दिरमा भगवान शिवको अगाडि नन्दीको स्थापना गरिन्छ
।
भगवान शिवको वाहन नन्दी मेहनत अर्थात् परिश्रमको प्रतीक हो । नन्दीको पनि
सन्देश छ कि यो भगवान शिवको वाहन हो। त्यसैगरी हाम्रो शरीर आत्माको वाहन हो। जसरी
नन्दीको नजर शिवतर्फ हुन्छ, त्यसैगरी हाम्रो
नजर पनि आत्मातर्फ हुनुपर्छ। हरेक व्यक्तिले आफ्नो गल्ती हेर्नुपर्छ। अरूको लागि
सधैं राम्रो भावना हुनुपर्छ। शरीरको ध्यान आत्मातर्फ लागेमा नै प्रत्येक व्यक्ति
चरित्र, आचरण र व्यवहारमा पवित्र बन्न सक्छ भन्ने
नन्दीले संकेत गर्दछ । यसैलाई सामान्य भाषामा मनको शुद्धता भनिन्छ। जसले गर्दा
शरीर पनि स्वस्थ हुन्छ र शरीर स्वस्थ रह्यो भने मात्र मन पनि शान्त, स्थिर र दृढ संकल्पले भरिपूर्ण हुन्छ। यसरी
सन्तुलित शरीर र मनले प्रत्येक कार्य र लक्ष्यमा सफलताको नजिक लैजान्छ र अन्ततः
मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
शिवको अवतार नन्दीको रावणले अपमान गर्दा नन्दीले उनको विनाशको घोषणा
गरेको धार्मिक ग्रन्थमा उल्लेख छ । रावण संहिताका अनुसार रावण कुबेरलाई जितेर
फर्कदै गर्दा केही समय कैलाश पर्वतमा बसे । त्यहा शिवका सल्लाहकार नन्दीको कुरूप
रूप देखेर रावणले उनको खिल्ली उडाए । नन्दी रिसाए र रावणलाई श्राप दिए कि मेरो जुन पशु रूप देखेर तिमि धेरै हाँसेको छौ, त्यस्तै एउटा पशु स्वरूप प्राणी तिम्रो विनाशको कारण बन्नेछ।
नन्दीको एउटा रूप सबैलाई खुसी बनाउने पनि हो । सबैलाई खुशी पार्ने भएको कारणले भगवान शिवको यो अवतारको नाम नन्दी राखियो। शास्त्रमा यसरी उल्लेख
गरिएको छ-
त्वायाहं नंन्दितो यस्मान्नदीनान्म सुरेश्वर।
तस्मात् त्वां देवमानन्दं नमामि जगदीश्वरम।।
-शिवपुराण शतरुद्रसंहिता ६/४५
अर्थात् नन्दीको दिव्य रूप देखेर शिलाद मुनिले भने, तिमीले प्रकट भएर मलाई प्रसन्न बनायौ । त्यसैले म सुखमय जगदीश्वरलाई नमन
गर्दछु।
भारतको नासिक सहरको
प्रसिद्ध पञ्चवटी साइटमा, गोदावरीको किनारमा, त्यहाँ एक शिव मन्दिर छ जसमा नन्दी छैनन । यो आफ्नो प्रकारको एक मात्र
शिव मन्दिर हो। पुराणमा भनिएको छ कि कपालेश्वर महादेव मन्दिर भनिने ठाउँमा भगवान
शिवले कुनै समय वास गरेका थिए। यहाँ नन्दीको अनुपस्थितिको कथा पनि निकै रोचक छ ।
यो त्यो समयको कुरा हो जब ब्रह्मदेवको पाँचवटा मुख थिए । चार टाउकोले वेद पढ्थे, पाँचौंले निन्दा गर्थे। त्यो निन्दाबाट क्रोधित भएर
भगवान शिवले त्यो टाउको काटिदिए । यस घटनाका कारण भगवान शिवले ब्रह्महत्याको पाप गरे। त्यो
पापबाट मुक्ति पाउनको लागि भगवान शिवले ब्रह्माण्डको जताततै घुमफिर गरे तर समाधान
पाउन सकेनन् । एक दिन सोमेश्वरमा बसिरहेको बेला एउटा बाछोले यो पापबाट मुक्ति पाउने
उपाय बतायो । यो बाछो नन्दी भएको कथामा बताइएको छ । उनी भगवान शिवसँगै गोदावरीको
रामकुण्डमा गए र पोखरीमा स्नान गर्न भने । स्नान गरेपछि भगवान शिवलाई ब्रह्महत्याको पापबाट मुक्ति
मिल्छ । नन्दीको कारणले नै भगवान शिवले ब्रह्माको हत्याबाट मुक्ति पाएका थिए । त्यसैले
उनले नन्दीलाई आफ्नो गुरु मान्नुभयो र आफ्नो अगाडि बस्न दिनु भएन।
आज पनि पुरातन समयमा यस टाकुरोमा भगवान शिवको पिण्डी रहेको जनविश्वास छ । अहिले त्यो
ठूलो मन्दिर बनेको छ । पेशवाको कार्यकालमा यस मन्दिरको जीर्णोद्धार गरिएको थियो।
मन्दिरको सिँढीबाट ओर्लने बित्तिकै अगाडि गोदावरी नदी बगेको देखिन्छ । प्रसिद्ध
रामकुण्ड यसैमा अवस्थित छ । भगवान रामले यही पोखरीमा आफ्ना पिता राजा दशरथको
श्राद्ध गर्नुभएको थियो । यस बाहेक यस परिसरमा धेरै मन्दिरहरू छन्। तर
आजसम्म यस मन्दिरमा नन्दीको स्थापना भएको छैन ।
